Przy wsparciu Muzeum Warszawskiej Pragi, pracujemy nad spacerową mapą Kanału Bródnowskiego, opartą o środowiskową historię tego terenu. Jej inspiracją są istniejące fragmenty i przeszłe ślady podmokłych ekosystemów (olsów, łęgów, trzcinowisk, torfowisk i wilgotnych łąk), które niegdyś powszechnie tu występowały.

Jeszcze trzysta lat temu obszary, przez które przepływa Kanał (dzisiejszą Białołękę, Bródno, Zacisze i Targówek Fabryczny) porastała gęsta Puszcza Bródnowska, poprzecinana siecią rzek i strumieni. Powszechnie występowały tu bagna, mokradła i trzęsawiska. Osuszanie tego terenu rozpoczęło się dopiero w połowie XIX wieku. To wówczas stworzona została sieć kanałów melioracyjnych, które zbierać miały nadmiarowe wody. Tym samym z mapy zniknęły dawne swobodnie meandrujące rzeki jak Brodnia czy Rewa, pojawiła się zaś nowoczesna hydrotechnika a wraz z nią agraryzacja i późniejsza urbanizacja.

Fot. Okresowo podmokłe tereny w górnym biegu Kanału, na obszarze Lasu na Utracie, Pracownia Mikroklimaty, 2025.

Mimo radykalnego charakteru przemian, Kanał Bródnowski zachował się do dziś w niemal niezmienionym biegu. Większość terenów, która leży nad ciekiem ma charakter silnie przekształcony i obudowany infrastrukturą — techniczną i rekreacyjną. W niektórych miejscach wciąż jednak odnaleźć możemy skrawki dzikości. Jest to także jeden z najważniejszych korytarzy ekologicznych na południu prawostronnej Warszawy.

Tworzona przez nas mapa ma zachęcać do spacerów wzdłuż Kanału, podczas których podziwiać można jego bardziej dzikie oblicze. Wędrując z mapą można odnaleźć nie tylko miejsca, o wysokich walorach krajobrazowych czy przestrzenie do regeneracji od zgiełku miasta, ale także cenne siedliska roślin, zwierząt i grzybów. Najbardziej licznymi ptasimi mieszkańcami są tu kaczki krzyżówki (Anas platyrhynchos), ale spotkać można także bociana czarnego (Ciconia nigra) czy sokoła wędrownego (Falco peregrinus), który gniazduje na kominie pobliskiej elektrociepłowni Kawęczyn.

W ramach społecznej inwentaryzacji bogactwa przyrodniczego Kanału Bródnowskiego i jego okolic można dodawać swoje obserwacje do projektu w serwisie iNaturalist. Będą one dla nas pomocne w przyszłych staraniach o objęcie tego terenu formą ochrony przyrody.

W ramach popularyzacji wiedzy o środowiskowej historii i teraźniejszości Kanału Bródnowskiego odbyło się w ostatnich latach kilka spacerów, które współtworzyliśmy. W czerwcu 2024 roku wędrowaliśmy z przyrodnikiem i miłośnikiem rzek Markiem Elasem oraz Fundacją Puszka, w październiku 2025 z Muzeum Pragi w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa oraz z uczestnikami VI Kongresu Archiwów Społecznych.

Nieodmiennie zachęcamy do odbywania spacerów nad Kanałem i podziwianie jego bogactwa, ponieważ presja miejskiej zabudowy coraz silniej oddziałuje na to miejsce, odcinając kolejne fragmenty otaczających go nieużytków.

Fot. Obszar, przez który dziś przepływa Kanał Bródnowski pod koniec XVIII wieku. Źródło: Mapa okolic Warszawy w dyametrze 5 mil z 1795 roku, ze zbiorów Mazowieckiego Archiwum Cyfrowego.